Μια ιδιαίτερα κρίσιμη εξέλιξη διαμορφώνεται στην Ανατολική Μεσόγειο, καθώς η Τουρκία προωθεί νομοθετική ρύθμιση που θα παρέχει στον Πρόεδρο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν την εξουσία μονομερούς ανακήρυξης Αποκλειστικής Οικονομικής Ζώνης (ΑΟΖ) έως 200 ναυτικά μίλια.

Η εξέλιξη αυτή αφορά άμεσα το Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο, όπου η Ελλάδα και η Κύπρος διατηρούν κατοχυρωμένα δικαιώματα και νομικές αξιώσεις βάσει του διεθνούς δικαίου της θάλασσας.

Νομική ανάλυση βάσει UNCLOS

Η Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη ρυθμίζεται από τη Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS), η οποία προβλέπει:

* Κάθε παράκτιο κράτος μπορεί να ανακηρύξει ΑΟΖ έως 200 ναυτικά μίλια από τις γραμμές βάσης του.

* Στην ΑΟΖ, το κράτος ασκεί κυριαρχικά δικαιώματα για:

* εκμετάλλευση φυσικών πόρων (αλιεία, υδρογονάνθρακες),

* ενεργειακές δραστηριότητες,

* επιστημονική έρευνα.

Ωστόσο, το κρίσιμο σημείο είναι ότι:

Σε περιοχές όπου οι θαλάσσιες ζώνες επικαλύπτονται, η οριοθέτηση δεν μπορεί να γίνει μονομερώς, αλλά:

* απαιτείται συμφωνία μεταξύ των ενδιαφερόμενων κρατών, ή

* προσφυγή σε διεθνή δικαιοδοτικά όργανα.

Ειδικά για κλειστές ή ημίκλειστες θάλασσες, όπως το Αιγαίο, η UNCLOS δίνει ιδιαίτερη έμφαση στην αρχή της δίκαιης λύσης (equitable solution).

Οι ελληνικές νομικές θέσεις

Η Ελλάδα στηρίζει διαχρονικά τις θέσεις της στο διεθνές δίκαιο και ειδικότερα στην UNCLOS, την οποία έχει κυρώσει.

Βασικά σημεία της ελληνικής προσέγγισης:

* Πλήρης επήρεια των νησιών:

Όλα τα ελληνικά νησιά, ανεξαρτήτως μεγέθους, διαθέτουν:

* υφαλοκρηπίδα

* και ΑΟΖ

όπως προβλέπει το άρθρο 121 της UNCLOS.

* Απόρριψη μονομερών ενεργειών:

Οποιαδήποτε μονομερής ανακήρυξη ΑΟΖ σε περιοχές επικάλυψης θεωρείται:

* νομικά αβάσιμη

* και αντίθετη στο διεθνές δίκαιο.

* Προώθηση οριοθετήσεων μέσω συμφωνιών:

Η Ελλάδα έχει ήδη προχωρήσει σε συμφωνίες οριοθέτησης με:

* την Ιταλία

* και την Αίγυπτος

* Δυνατότητα διεθνούς δικαστικής επίλυσης:

Η ελληνική θέση παραμένει υπέρ της προσφυγής στη διεθνή δικαιοσύνη (π.χ. Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης), εφόσον δεν επιτευχθεί συμφωνία.

Κρίσιμες επισημάνσεις

* Η Τουρκία δεν είναι συμβαλλόμενο μέρος της UNCLOS, γεγονός που επηρεάζει την προσέγγισή της.

* Παρόλα αυτά, πολλές βασικές διατάξεις της Σύμβασης θεωρούνται εθιμικό διεθνές δίκαιο, δεσμευτικό για όλα τα κράτη.

* Η πιθανή εκχώρηση «προσωπικής εξουσίας» στον Πρόεδρο για ανακήρυξη ΑΟΖ συνιστά εσωτερική ρύθμιση, η οποία δεν παράγει διεθνή έννομα αποτελέσματα αν παραβιάζει το διεθνές δίκαιο.

Συμπέρασμα

Η προωθούμενη τουρκική νομοθεσία αποτελεί εξέλιξη με έντονο γεωπολιτικό και νομικό αποτύπωμα. Παρά την επίκληση δικαιώματος ανακήρυξης ΑΟΖ, το διεθνές δίκαιο είναι σαφές:

σε περιοχές επικάλυψης, καμία μονομερής ενέργεια δεν μπορεί να υποκαταστήσει τη συμφωνία ή τη διεθνή δικαστική επίλυση.

Η εξέλιξη αυτή αναμένεται να δοκιμάσει εκ νέου τις ισορροπίες στην Ανατολική Μεσόγειο, καθιστώντας επιτακτική την προσήλωση στο διεθνές δίκαιο ως βασικό μηχανισμό αποτροπής εντάσεων.