Ο Σάββας Καλεντερίδης φιλοξενεί τον Νικόλαο Σπανό σε μια αποκαλυπτική συζήτηση για την ελληνική αλιεία, τις θαλάσσιες ζώνες και το μεταναστευτικό στο Αιγαίο (Βίντεο ⤵︎)
1 Εισαγωγή
Ο Σάββας Καλεντερίδης φιλοξενεί στην εκπομπή «Γεωπολιτικά» τον Ναύαρχο ε.α. του Λιμενικού Σώματος Νικόλαο Σπανό.
Αντικείμενο της συζήτησης είναι οι ελληνικές θάλασσες, με έμφαση στην αλιεία, την προστασία των θαλασσίων ζωνών, το μεταναστευτικό και τις γεωπολιτικές διαστάσεις τους.
Ο Καλεντερίδης υπενθυμίζει ότι ο ελληνισμός ιστορικά είχε πάντα στρατηγικό βάθος στη θάλασσα και όχι στη στεριά, από τις αποικίες έως τη Σαλαμίνα και την Επανάσταση του 1821.
Ο Νικόλαος Σπανός εξηγεί ότι η αλιεία για την Ελλάδα δεν είναι απλά ένας κλάδος της οικονομίας. Έχει:
• Οικονομική διάσταση
• Κοινωνική διάσταση
• Γεωπολιτική διάσταση
• Διατροφική διάσταση
Άρα η αλιεία αποτελεί ζωτικό ζήτημα για τη χώρα, συνδεδεμένο με την εθνική υπόσταση, την αυτάρκεια σε τρόφιμα, την παρουσία στη θάλασσα και τη βιωσιμότητα των παραθαλάσσιων κοινωνιών.
3 Ο τουρκικός αλιευτικός στόλος και η σύγκριση με την Ελλάδα
Κατά τον Νικόλαο Σπανό, η Τουρκία διαθέτει στόλο άνω των 1.000 μεγάλων αλιευτικών σκαφών, μήκους 40 έως 60 μέτρων.
Η Ελλάδα, αντίθετα, έχει απομείνει με περίπου 70 αντίστοιχα σκάφη μέσης αλιείας, γύρω στα 45 μέτρα, ενώ παλαιότερα ήταν περίπου 250.
Αυτό σημαίνει ότι η Τουρκία έχει υπερδεκαπλάσια αλιευτική ισχύ σε επίπεδο μεγάλων σκαφών. Η συρρίκνωση του ελληνικού στόλου παρουσιάζεται ως σοβαρό οικονομικό και εθνικό ζήτημα.
4 Ο τρόπος δράσης των τουρκικών αλιευτικών
Περιγράφεται ένα ολοκληρωμένο σύστημα δράσης τουρκικών σκαφών:
• Μεγάλος αριθμός σκαφών ξεκινά ακόμη και από τη Μαύρη Θάλασσα
• Πλέουν σε όλο το Αιγαίο, νότια της Κρήτης, στη Γαύδο και φθάνουν έως τη Μάλτα
• Αλιεύουν κυρίως κόκκινο τόνο σε συνεργασία με ιχθυοκλωβούς
• Τα αλιεύματα μεταφέρονται σε κλωβούς και οδηγούνται ζωντανά στην Τουρκία για πάχυνση και μεταπώληση σε τρίτες χώρες
Για να τραφούν οι τόνοι στους κλωβούς, χρειάζονται τεράστιες ποσότητες αφρόψαρων, όπως σαρδέλα, σκουμπρί, κολιός. Τα τουρκικά σκάφη εισέρχονται σε ελληνικά χωρικά ύδατα, κυρίως κοντά σε Κύθηρα, Αντικύθηρα, Γαύδο, Κυκλάδες, και αλιεύουν αυτές τις ποσότητες από τα ελληνικά ιχθυοαποθέματα.
Ο Σπανός τονίζει ότι για κάθε έναν τόνο τόνου απαιτούνται περίπου εννέα τόνοι τροφής, με αποτέλεσμα ένα τεράστιο σωρευτικό φορτίο στα ελληνικά ιχθυοαποθέματα.
5 Παραβίαση χωρικών υδάτων και νομικό πλαίσιο
Ο Νικόλαος Σπανός ξεκαθαρίζει ότι σε καμία χώρα του κόσμου δεν επιτρέπεται αλιεία από τρίτες χώρες εντός χωρικών υδάτων χωρίς συμφωνίες και άδειες. Σε πολλές χώρες, όπως Αίγυπτο ή Αλγερία, η είσοδος παράνομων αλιευτικών συνεπάγεται σύλληψη, κατάσχεση εργαλείων και πολύ αυστηρές ποινές.
Στην Ελλάδα, ενώ το 2021 εισήχθη νέο άρθρο στον Ποινικό Κώδικα με αυστηρές ποινές φυλάκισης για παράνομη αλιεία σε χωρικά ύδατα, στην πράξη προς τα τουρκικά σκάφη εφαρμόζεται πολιτική ανοχής.
Το Λιμενικό συχνά περιορίζεται στο να τα «απομακρύνει» λεκτικά, αντί να επιβάλλει συλλήψεις, κατασχέσεις και ποινικές διαδικασίες.
Ο Νικόλαος Σπανός το αποδίδει σε πολιτικές εντολές ανώτερου επιπέδου και όχι σε απροθυμία των στελεχών του Λιμενικού.
6 Ο ρόλος της τουρκικής ακτοφυλακής και τα ευρωπαϊκά κονδύλια
Τονίζεται ότι τα τουρκικά αλιευτικά συνοδεύονται πολλές φορές από σκάφη της τουρκικής ακτοφυλακής. Αυτό παρουσιάζεται ως μέρος ενός σχεδίου με γεωπολιτικό υπόβαθρο, στο πλαίσιο του δόγματος της «Γαλάζιας Πατρίδας».
Παράλληλα, η Τουρκία έχει λάβει δισεκατομμύρια ευρώ από ευρωπαϊκά κονδύλια για τον έλεγχο της παράνομης μετανάστευσης, τα οποία χρησιμοποίησε και για εκσυγχρονισμό της ακτοφυλακής, με μεγάλα, οπλισμένα σκάφη.
Κατά τον Ναύαρχο αυτά τα σκάφη, αντί να αποτρέπουν ροές, πολλές φορές καθοδηγούν βάρκες μεταναστών προς την Ελλάδα και παράλληλα επικουρούν τα τουρκικά αλιευτικά.
7 Η συμφωνία με την Ιταλία και ο κίνδυνος «χρησικτησίας»
Συζητείται η συμφωνία οριοθέτησης Αποκλειστικής Οικονομικής Ζώνης με την Ιταλία.
Οι Ιταλοί κατάφεραν να κατοχυρώσουν δικαιώματα αλιείας σε ελληνική ΑΟΖ, ακόμη και μεταξύ έξι και δώδεκα ναυτικών μιλίων, επικαλούμενοι δεκαετίες συνεχούς αλιευτικής δραστηριότητας χωρίς ουσιαστική ελληνική αντίδραση.
Ο Νικόλαος Σπανός επισημαίνει ότι αντίστοιχη επιχειρηματολογία μπορεί να χρησιμοποιήσει στο μέλλον η Τουρκία, επικαλούμενη στα διεθνή δικαστήρια «συνεχή πρακτική» αλιείας σε συγκεκριμένες περιοχές του Αιγαίου, όπου η Ελλάδα δεν αντέδρασε επαρκώς.
Έτσι, η ανοχή στις παραβιάσεις μπορεί να μετατραπεί σε νομικό επιχείρημα κατά των ελληνικών δικαιωμάτων.
8 Ο ελληνικός νόμος που χωρίζει το Αιγαίο στον 25ο μεσημβρινό
Ένα από τα πιο σοβαρά σημεία της εκπομπής είναι η αναφορά σε υπουργική απόφαση του 2014 του Υπουργείου Αγροτικής Ανάπτυξης.
Με βάση αυτήν:
• Από συγκεκριμένη περίοδο του Ιουλίου έως την πρώτη Οκτωβρίου απαγορεύεται η χρήση τράτας για ελληνικά αλιευτικά ανατολικά του 25ου μεσημβρινού
• Η απαγόρευση τυπικά θεσπίστηκε για προστασία του γόνου
Στην πράξη όμως αυτό σημαίνει ότι με ελληνικό νόμο το Αιγαίο χωρίζεται σε δυτικό και ανατολικό τμήμα, με τους Έλληνες αλιείς να απαγορεύεται να ψαρεύουν σε μια τεράστια ζώνη όπου οι Τούρκοι συνεχίζουν να αλιεύουν ανενόχλητοι.
Ο Νικόλαος Σπανός χαρακτηρίζει αυτή τη ρύθμιση εθνικά προβληματική, διότι:
• «Δίνουμε τροφή» στο τουρκικό αφήγημα της Γαλάζιας Πατρίδας
• Εμείς οι ίδιοι περιορίζουμε τη δραστηριότητα των Ελλήνων αλιέων σε περιοχές που θεωρούμε δικές μας
• Η ρύθμιση υποτίθεται ότι θα επανεξεταζόταν, αλλά επί δέκα και πλέον χρόνια δεν έχει αλλάξει τίποτα
9 Έλλειψη εθνικής στρατηγικής για την αλιεία
Ο Νικόλαος Σπανός επισημαίνει ότι:
• Η νομοθεσία για την αλιεία είναι παρωχημένη
• Υπάρχουν ακόμη βασιλικά διατάγματα από τη δεκαετία του εξήντα και του εβδομήντα
• Η πολιτεία δεν έδωσε δυνατότητα ανανέωσης του στόλου μέσης αλιείας
• Πολλά σκάφη γέρασαν, έγιναν οικονομικά ασύμφορα και περιβαλλοντικά επικίνδυνα
• Το Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης και άλλα συναρμόδια υπουργεία δεν έχουν διαμορφώσει συνεκτική εθνική στρατηγική
Αποτέλεσμα είναι η συρρίκνωση του ελληνικού στόλου, η εξάρτηση από εισαγόμενα ψάρια και η αντίληψη των Ελλήνων αλιέων ότι «κάποιοι θέλουν να μας σβήσουν».
10 Αρμοδιότητες Λιμενικού στην ΑΟΖ και το ανεκπλήρωτο σχέδιο «Τάλως»
Με βάση τον νόμο για την ΑΟΖ, το Λιμενικό Σώμα έχει ρόλο αστυνόμευσης και προστασίας στην αποκλειστική οικονομική ζώνη, όχι μόνο εντός χωρικών υδάτων. Περιλαμβάνονται:
• Προστασία πλατφορμών και εγκαταστάσεων
• Έλεγχος παράνομης αλιείας
• Αντιμετώπιση έκνομων ενεργειών σε θαλάσσιες ζώνες ελληνικής δικαιοδοσίας
Ο σχέδιο «Τάλως αναφέρει ότι είχε καταρτιστεί ολοκληρωμένο επιχειρησιακό σχέδιο με την ονομασία «Τάλως» για:
• Απόκτηση μεγάλων πλοίων ανοιχτής θαλάσσης
• Ανάπτυξη μη επανδρωμένων μέσων
• Ενίσχυση σε προσωπικό και εκπαίδευση
• Κάλυψη της ελληνικής ΑΟΖ σε οκτώ επιχειρησιακές περιοχές
Το σχέδιο όμως έμεινε στα χαρτιά. Την ίδια στιγμή η Τουρκία ήδη διαθέτει μεγάλα σκάφη με δυνατότητα ελικοδρομίου και σημαντικό οπλισμό.
11 Παράνομη μετανάστευση από Τουρκία
Στο θέμα της παράνομης μετανάστευσης, ο Ναύαρχος ε.α διακρίνει δύο επίπεδα:
• Ανθρωπιστική υποχρέωση διάσωσης ανθρώπων που κινδυνεύουν στη θάλασσα
• Υποχρέωση προστασίας των συνόρων και εφαρμογής της νομιμότητας
Τεχνικά, όταν σκάφος εντοπίζεται κοντά στην οριογραμμή, πριν εισέλθει στα ελληνικά χωρικά ύδατα, η Ελλάδα έχει δικαίωμα να το σταματήσει και να μην επιτρέψει την είσοδο, εφόσον πρόκειται για παράνομη είσοδο.
Σε τέτοιες περιπτώσεις προβλέπεται επικοινωνία με την τουρκική ακτοφυλακή, ώστε να το παραλάβει. Παλιότερα, κατά τον Σπανό, υπήρξε κάποια συνεργασία, όμως τα τελευταία χρόνια η τουρκική πλευρά συχνά δεν ανταποκρίνεται καν στις κλήσεις.
Γίνεται επίσης διάκριση ανάμεσα σε:
• «Pushback» δηλαδή βίαιη επαναπροώθηση από ελληνικά χωρικά ύδατα προς Τουρκία
• Νόμιμη απαγόρευση εισόδου πριν την είσοδο στο ελληνικό έδαφος
12 Νέος διάδρομος από Λιβύη και τα «πλοία μάνες»
Ο Νικόλαος Σπανός αναφέρεται στον νέο διάδρομο μέσω Λιβύης προς Κρήτη και Γαύδο.
Σύμφωνα με πληροφορίες:
• Μεγάλα πλοία μεταφέρουν πλήθος μεταναστών
• Στη συνέχεια, στα ανοικτά, κατεβάζουν μικρές βάρκες
• Οι βάρκες κατευθύνονται προς ελληνικές ακτές χωρίς να επιβαίνουν εμφανείς διακινητές
• Οι διακινητές παραμένουν στο μεγάλο σκάφος, το οποίο μετά απομακρύνεται
Παρότι υπάρχουν τεχνικά μέσα εντοπισμού αυτών των «πλοίων μανάδων», ούτε η Ελλάδα ούτε η Frontex έχουν προχωρήσει σε συστηματικές συλλήψεις πληρωμάτων τέτοιων πλοίων, τα οποία αποτελούν τον πυρήνα του κυκλώματος.
Ο Σπανός ασκεί κριτική στη Frontex, σημειώνοντας ότι περιορίζεται κυρίως σε καταγραφή και αναφορές και όχι σε ουσιαστικό, κατασταλτικό ρόλο.
13 Το ναυάγιο της Πύλου και οι ευθύνες
Στην πιο ευαίσθητη ενότητα της εκπομπής, συζητείται το ναυάγιο της Πύλου.
Βασικά σημεία:
• Η περιοχή ανήκει στη ζώνη ευθύνης της Ελλάδας για έρευνα και διάσωση
• Οι επιχειρήσεις αυτού του μεγέθους συντονίζονται σε κεντρικό επίπεδο, με συμμετοχή ηγεσίας Λιμενικού και πολιτικής ηγεσίας
• Το πλοίο των διακινητών ήταν μη αξιόπλο και υπερφορτωμένο, με εκατοντάδες επιβαίνοντες
• Παρά τις επανειλημμένες αναφορές κινδύνου, δεν έγινε έγκαιρα μια επιχείρηση μαζικής περισυλλογής
Δεκαέξι στελέχη του Λιμενικού παραπέμπονται με σοβαρές κατηγορίες. Ο Σπανός υπογραμμίζει ότι ο λιμενικός έχει ιερό καθήκον να σώζει ζωές και ότι η επιχείρηση ήταν εξαιρετικά σύνθετη, αλλά θέτει εμμέσως το ερώτημα αν υπήρξε πολιτική γραμμή που οδήγησε σε καθυστέρηση αποφάσεων.
Εκφράζει την ανησυχία ότι η Ελλάδα ενδέχεται να βρεθεί εκτεθειμένη και σε ευρωπαϊκά δικαστήρια.
14 Επικουρική ακτοφυλακή και δυνατότητες ενίσχυσης
Στο τέλος, ο Νικόλαος Σπανός αναφέρεται στην έννοια της «επικουρικής ακτοφυλακής».
Υπάρχει ήδη έτοιμη υπουργική απόφαση που θα μπορούσε να θεσμοθετήσει ένα θεσμικό πλαίσιο συμμετοχής εθελοντών, αντίστοιχο με τους εθελοντές πυροσβέστες.
Η θεσμοθέτηση και εκπαίδευση μιας τέτοιας δύναμης θα μπορούσε:
• Να ενισχύσει την παρουσία του κράτους στη θάλασσα
• Να αξιοποιήσει οργανωμένα την προσφορά εθελοντών
• Να βελτιώσει την ετοιμότητα σε περιστατικά έρευνας, διάσωσης και επιτήρησης
15 Συμπεράσματα της εκπομπής
Ο Σάββας Καλεντερίδης κλείνει την εκπομπή επισημαίνοντας τρία βασικά σημεία που αναδείχθηκαν από τις τοποθετήσεις του Νικόλαου Σπανού
• Υπάρχει ελληνικός νόμος που, στην πράξη, χωρίζει το Αιγαίο στον εικοστό πέμπτο μεσημβρινό και περιορίζει την ελληνική αλιεία ανατολικά, την ώρα που οι Τούρκοι δρουν ανεξέλεγκτα
• Υπάρχει από το δυο χιλιάδες έντεκα σχέδιο για επιτήρηση ελληνικής υφαλοκρηπίδας και ΑΟΖ, το οποίο όμως δεν υλοποιήθηκε επιχειρησιακά
• Η ελληνική αλιεία και οι θαλάσσιες ζώνες παραμένουν υποεπιτηρούμενες, ενώ η Τουρκία αξιοποιεί στο έπακρο τα κενά της ελληνικής πολιτικής
Η εκπομπή κλείνει με την ευχή οι παρεμβάσεις αυτές να συμβάλουν στην αφύπνιση της πολιτείας και στη διαμόρφωση ουσιαστικής εθνικής στρατηγικής για τις ελληνικές θάλασσες.
Δείτε το Βίντεο
